Ontsnapping uit Oost-Berlijn - Leesbevordering in de klas

December 1961

Het is nog maar kort geleden dat Marta zag hoe Berlijn in Oost en West werd verdeeld. En nog korter geleden dat haar broer werd neergeschoten in een poging die grens over te steken. Als Marta geconfronteerd wordt met een veelbelovende – maar gevaarlijke – kans, komt ze voor een moeilijke keuze te staan. Is de drang naar vrijheid groot genoeg om nog meer dood te riskeren?

Januari 1989

De Berlijnse Muur splitst de stad nog steeds in tweeën. Kurt vraagt zich vaak af of zijn ouders, verbannen naar de andere kant van de Muur, nog wel eens aan hem denken. Als zijn oudere broer Franz, die bij de grenspolitie werkt, vertelt dat er tijdelijk niet geschoten mag worden bij de Muur, bedenkt Kurt een plan. Hij móét naar het Westen om zijn ouders te vinden. Zelfs als hij hiervoor zijn broer moet trotseren.

Vertaald door Sandra C. Hessels.

Recensie

Net als in de boeken van Alan Gratz lees je in dit boek twee verhaallijnen door elkaar: het verhaal van Marta in 1961 en het verhaal van Kurt in 1989. Vanzelfsprekend komen beide verhalen uiteindelijk samen, maar hóé is lange tijd onduidelijk. De perspectiefwisselingen zijn best complex. De verhaallijnen wisselen niet per hoofdstuk, maar je blijft meerdere hoofdstukken binnen een bepaald jaartal. Binnen een hoofdstuk kan het perspectief echter ook nog wisselen van Marta of Kurt naar de Stasi.

De proloog is ook even lastig inkomen, want gaat niet over Marta of Kurt. Toch schetst het verhaal meteen een duidelijk beeld: twee 17-jarige jongens willen twee meisjes in het Westen bezoeken. Omdat ze nogal goed kunnen (wedstrijd)zwemmen, willen ze de Humboldthafen zwemmend oversteken, om van Oost naar West te gaan. Maar dat mislukt… Vlak voordat dat gebeurt, voel je jezelf automatisch naar adem snakken! Heftig! Toch heel mooi gedaan: je snapt dat Stefan wordt geraakt, maar hij raakt in een soort delirium. Het stuk eindigt met gedachten over de Koude Oorlog.

Vreemd dat iedereen zich zo blindstaart op die stomme muur, terwijl je van hierboven gewoon één Berlijn ziet. Geen Oost, geen West, geen antifascistische beschermingsmuur. Gewoon één land, één stad, één volk. (blz. 24)

Er is ontzettend veel interessante informatie over het leven in Berlijn in de tijd van de Muur in het verhaal verwerkt: over de trapo’s, de Stasi, de propaganda in de kranten, de opkomst van de punkers in de jaren ’80… Een verklarende woordenlijst vind je achter in het boek. Ook wordt uit dit boek goed duidelijk hoe het communisme werkt en welke impact de bouw van de Muur heeft gehad.

En toen, op de ochtend van 13 augustus, werd ze wakker en ontdekte ze dat haar neef Markus en zijn familie nu in West-Berlijn woonden, en neef Harry en zijn gezin in Oost-Berlijn. Dat verhaal is voor veel families in de Bernauer Strasse hetzelfde. Een hechte gemeenschap is uiteengereten. Vrienden die elkaar al van kinds af aan kennen zijn uit elkaar gehaald, en er is geen contact meer mogelijk. (blz. 39)

Het doet je beseffen dat de Berlijnse Muur echt wel heel ingrijpend was en nog helemaal niet zo lang geleden. Terwijl de ouders van de kinderen in je klas vrolijk op de basisschool zaten, moesten mensen in Oost-Berlijn altijd op hun hoede zijn: bang om verraden te worden, bang om opgepakt te worden. Toch is het goed om tijdens het lezen te beseffen aan welke kant de schrijver staat: het boek is behoorlijk politiek gekleurd, er zit weinig nuance in. Ook zijn er nog best wat losse eindjes, of beter: niet compleet uitgewerkte verhaallijnen. Ondanks dat het verhaal veel indruk maakt, blijft het daardoor wat aan de oppervlakte.

Toch is dit een ontzettend boeiend boek om meer te weten te komen over de tijd van het IJzeren Gordijn, over de verschillen tussen het communistische Oosten en het vrije Westen. Over de verschrikkingen die plaatsvonden ten tijde van de Berlijnse Muur. Dat het een C-boek is, heeft vooral te maken met de pittige woordenschat en complexiteit van het verhaal: de ingewikkelde materie en de opbouw. Het verhaal is ook heel spannend, maar qua gruwelijkheid valt het wel mee.

Tips voor boekpromotie

Om dit boek te promoten, zou ik simpelweg de achterkant voorlezen en daarna nog vertellen dat het boek begint met een proloog over de broer van Marta. Kinderen kunnen het verhaal dan beter plaatsen (en ze weten dan ook al dat het niet goed gaat aflopen, dus dan zijn ze voorbereid…). Leg ook kort uit hoe het boek is opgebouwd (met de verschillende verhaallijnen).

Het is vooral interessant om dit boek te promoten als je het in de klas hebt over de Koude Oorlog, de Berlijnse Muur en de scheiding tussen het voormalige West- en Oost-Duitsland. Ook kun je het boek goed inzetten als je wilt uitleggen hoe communisme werkt.

Eventueel kun je een stukje uit het eerste hoofdstuk voorlezen, om een beter beeld te geven van het boek:

‘En dat is er weer een (…) gewoon te vluchten?’ (blz. 26 t/m 30)

Berlijnse Muur

Als je dit boek leest, is het nog steeds moeilijk om voor te stellen hoe die Berlijnse Muur er nou uit heeft gezien. Er zijn meerdere goede filmpjes op SchoolTV.nl te vinden, waarmee je beelden van de Berlijnse Muur kunt laten zien.

Dit hieronder is ook een heel interessant filmpje: Harrie Jekkers vertelt over de totstandkoming van het lied Over de muur, van Klein Orkest. Je ziet beelden van Berlijn in het filmpje, maar hij vertelt ook wat hij met dit nummer wilde vertellen. Bijzonder om te beseffen dat het nummer geschreven is in 1984: nog vóór het verhaal van Kurt dus…