Wij woonden hier

door Martine Letterie

Feline is net verhuisd naar Warnsveld, bij Zutphen. Op sommige huizen in de stad ziet ze platen op de gevel en in de straten ziet ze struikelstenen: herinneringen aan slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Wie waren die mensen en wat is hun verhaal? Met een paar nieuwe vrienden gaat Feline op onderzoek uit. Naar Bram, die met zijn familie moest onderduiken. Naar Sonja en haar beste vriendin die spoorloos is verdwenen. En naar David en zijn familie, die toen ze terugkeerden uit Kamp Westerbork ontdekten dat er andere mensen in hun huis woonden.

Het zijn de waargebeurde verhalen van Joodse kinderen, die de Tweede Wereldoorlog meemaakten.

Recensie

Drie adressen, drie verhalen… In dit boek vind je een raamvertelling die begint bij Feline, die net in Warnsveld is komen wonen, in het oude huis van haar opa en oma. Die zijn verhuisd naar een verzorgingshuis in Zutphen. Feline vindt een oud plakboek: 

©2025 Leopold, illustratie van Saskia Halfmouw uit Wij woonden hier

©2025 Leopold, illustratie van Saskia Halfmouw uit Wij woonden hier

Ze besluit te gaan kijken bij een van de huizen uit een krantenartikel en ontmoet daar Max, die samen met zijn beste vriend Arne ‘de Pettenclub’ vormt. Later in het boek komt ook klasgenootje Mila erbij, en met z’n vieren gaan ze op zoek naar verhalen over de Tweede Wereldoorlog. Ze ontdekken gedenkplaten en ‘struikelstenen’ (Stolpersteine), maar ontmoeten ook mensen die de verhalen kennen.

Eigenlijk is dit ook hoe Martine Letterie te werk is gegaan voor dit boek: ze bezocht samen met illustrator Saskia Halfmouw de stad Zutphen en interviewde verschillende mensen.
In het (verzonnen) verhaal over Feline lees je wat ze tijdens hun onderzoek te weten zijn gekomen.

©2025 Leopold, illustratie van Saskia Halfmouw uit Wij woonden hier

Het eerste verhaal, van Bram, volgt het hele verloop van de oorlog en vertelt hoe zijn familie moest onderduiken en bijna verraden werd. Het is heel interessant wat je allemaal over de oorlog te weten komt via dit verhaal! De tijdsprongen zijn wel vrij groot, per hoofdstuk soms wel een half jaar! Sommige fragmenten zijn heftig, maar je gaat snel weer door naar het volgende. Dit is kenmerkend voor de stijl van Martine Letterie: informatief, invoelend, maar nergens sentimenteel. Door dit verhaal besef je echter wel heel goed hoe bijzonder het is wat sommige mensen voor anderen hebben gedaan! 

De tranen springen in Brams ogen en een warm gevoel stroomt door zijn lijf. Wat ongelofelijk lief van mevrouw Van der Vegte. Met gevaar voor eigen leven heeft ze acht mensen in huis genomen; met drie daarvan zit ze voor onbepaalde tijd opgescheept. En zij doet alsof ze gasten zijn waarop ze lang heeft gewacht. (blz. 44)

©2025 Leopold, illustratie van Saskia Halfmouw uit Wij woonden hier

Het tweede verhaal is ook heel interessant: het gaat over een meisje, Sonja, waarvan de vader Joods is, maar haar moeder niet. Zij is dus ook niet Joods. Hoe dat zit, wordt heel mooi terloops in het verhaal uitgelegd. Ook in dit verhaal zitten grote tijdsprongen. Toch is het ongelooflijk spannend. Sonja’s vader is behalve Joods ook nog eens communist en moet zich verstoppen voor de Duitsers. Hij kruipt door het oog van de naald en tijdens het lezen besef je maar al te goed: wat moet dit eng geweest zijn. Dit zijn échte verhalen!

Het derde verhaal gaat over David. Hij heeft bijna drie jaar ondergedoken gezeten, is verraden, opgepakt, naar Westerbork gebracht… en dan is de oorlog voorbij en kan hij niet meer naar huis omdat er andere mensen in zijn huis wonen. Letterie maakt pijnlijk duidelijk hoe onvoorstelbaar traumatisch dit is. Wat goed dat dit verhaal verteld wordt! Hier lees je vrijwel nooit iets over.

‘David kijkt even om en in de late middagzon ziet hij een gat waar ooit huizen stonden. Hij slikt. De stad lijkt op hem. Vanuit de verte zie je er niets van, maar vanbinnen zit er een gat.’ (blz. 139) 

Mede door het onderzoek in de raamvertelling sluit Letterie met dit boek ontzettend goed aan bij de interesse van kinderen. Ook al gebeuren er hele nare dingen en loopt het niet voor iedereen goed af, voor de hoofdpersonen hebben de eerste twee verhalen een relatief goede afloop. De tijdsprongen zijn misschien soms wat uitdagend, maar toch is het boek geschikt voor wat jongere kinderen.

‘De Tweede Wereldoorlog is zo lang geleden, maar na dat verhaal over Sonja en Jane lijkt die ineens een stuk dichterbij’ (blz. 129)

En dat is dus precies wat dit boek doet: de geschiedenis dichterbij halen. Opdat we niet vergeten.

Tips voor boekpromotie

Veel kinderen lezen heel erg graag over de Tweede Wereldoorlog. Het zijn vaak spannende verhalen, maar ook écht. Ze voelen aan dat dit een ontzettend belangrijke tijd is geweest in de Nederlandse geschiedenis. Dit is een heel mooi boek om aan te raden vanaf groep 6. Misschien kun je het in die groep wel het beste voorlezen, zodat je de inhoud met je klas kunt bespreken.

Mocht je het boek willen promoten voor zelfstandig lezen, lees dan eerst de achterkant van het boek voor, zodat de kinderen in je klas weten wat ze van het boek kunnen verwachten. Vervolgens kun je een heel spannend fragment voorlezen (dat goed afloopt). Ik weet zeker dat er dan heel wat kinderen zijn die de rest ook willen lezen.

De slaapkamerdeur piept (…) Dit keer niet. (blz. 103 t/m 107)

Meer lestips

Bij het boek heeft Elisa van Spronsen een mooie lesbrief geschreven, met denkvragen over het boek. Deze lesbrief is bedoeld voor na het lezen. Er staan mooie opdrachten in die je met de klas kunt doen nadat je het boek hebt voorgelezen, maar je kunt de denkvragen en opdrachten ook aan kinderen geven die het boek individueel hebben gelezen, om te verwerken wat ze hebben gelezen. Je kunt de lesbrief hier downloaden.

Struikelstenen

Struikelstenen, of beter: Stolpersteine (bedacht door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig), vind je niet alleen in Zutphen! Sterker nog: je vindt ze in heel Europa. Er zijn inmiddels meer dan 100.000 stenen geplaatst over Duitsland, Polen, Oostenrijk, Tsjechie en Hongarije.

Op deze Wikipedia-site vind je een overzicht van Nederlandse gemeenten met Stolpersteine. Als je googelt, kun je hier heel veel informatie (vaak per gemeente) over vinden. Mocht jij dus in een gemeente wonen, waar Stolpersteine te vinden zijn, en je leest dit boek voor, ga dan zeker met je klas – net als de Pettenclub – op onderzoek uit!

Leopold, 2025